Stopnie zaawansowania POChP - co oznacza opisywanie choroby etapami?

POChP, czyli Przewlekła Obturacyjna Choroba Płuc, jest chorobą przewlekłą i postępującą, o zmiennych objawach, z okresami zaostrzeń i okresami stabilnego przebiegu. Właśnie dlatego w rozmowach o niej regularnie pojawia się pytanie o stopień zaawansowania - czyli o to, na jakim etapie choroba się znajduje.

Odpowiedź na to pytanie nie sprowadza się do jednej liczby. Ocena zaawansowania POChP opiera się na kilku niezależnych elementach, które lekarz analizuje łącznie. Zrozumienie, jakie to elementy, pomaga lepiej pojąć, dlaczego dwie osoby z podobnym wynikiem badania mogą być opisywane zupełnie inaczej.

Dlaczego bez spirometrii nie da się ocenić etapu choroby?

Spirometria to badanie czynnościowe układu oddechowego, podczas którego mierzy się pojemności płuc i przepływy powietrza. Jest niezbędna do rozpoznania POChP, a na dalszych etapach choroby służy do oceny jej postępu.

Badanie wykonuje się z tak zwaną próbą odwracalności: pomiaru dokonuje się dwukrotnie - najpierw bez leków, a następnie około 15 minut po podaniu leku rozszerzającego oskrzela. Tak przeprowadzona spirometria pozwala rozpoznać lub wykluczyć POChP i jednocześnie ocenić stopień obturacji, czyli zwężenia dróg oddechowych.

Trzy parametry, które pojawiają się w wyniku

W opisie badania spirometrycznego najczęściej pojawiają się trzy wartości. FEV1 to nasilona pierwszosekundowa objętość wydechowa - ilość powietrza, którą badany jest w stanie wydmuchać z płuc w pierwszej sekundzie badania.

FVC to nasilona pojemność życiowa, czyli objętość płuc od najgłębszego wydechu do maksymalnego wdechu. FEV1/FVC, nazywany wskaźnikiem Tiffeneau, to iloraz dwóch poprzednich parametrów. To właśnie on pozwala ocenić, czy stwierdzone zaburzenia wynikają z obturacji - głównej cechy POChP.

Cztery stopnie obturacji

Na podstawie wartości FEV1 odnoszonej do wartości należnej dla danego chorego wyróżnia się cztery stopnie nasilenia obturacji. Obturacja łagodna to FEV1 powyżej 80% wartości należnej, a umiarkowana - między 50% a 80%.

O obturacji ciężkiej mówi się, gdy FEV1 mieści się między 30% a 50% wartości należnej, a o bardzo ciężkiej - gdy spada poniżej 30%. Warto podkreślić, że samo określenie stopnia zwężenia oskrzeli nie jest tożsame z kompleksową oceną stanu chorego.

Kategorie GOLD - od A do E

Międzynarodowy Komitet GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease), który od 1997 roku prowadzi badania nad tą chorobą i aktualizuje zalecenia diagnostyczno-terapeutyczne, dzieli chorych na kategorie oznaczone literami. Polska jest aktywnym członkiem tej inicjatywy.

Podział ten uległ zmianie. Do niedawna funkcjonowały cztery kategorie od A do D, ale w 2023 roku eksperci GOLD połączyli kategorie C i D w jedną wspólną - kategorię E, od angielskiego słowa exacerbation, czyli zaostrzenie. Więcej o tym, jak wygląda przebieg POChP, można przeczytać w serwisie edukacyjnym oddychajmy.pl.

Co oznaczają poszczególne kategorie?

Kategoria A obejmuje chorych z małą liczbą objawów i małym ryzykiem wystąpienia zaostrzenia. Kategoria B to osoby z dużą liczbą objawów, ale nadal z małym ryzykiem kolejnego zaostrzenia.

Kategoria E obejmuje natomiast wszystkich chorych - niezależnie od nasilenia objawów - którzy przebyli jedno lub więcej (≥ 1) umiarkowane lub ciężkie zaostrzenie w poprzednich 12 miesiącach. To pokazuje, jak dużą wagę przypisuje się historii zaostrzeń.

Test CAT i skala duszności MRC

Do oceny objawów wykorzystuje się narzędzia, które pacjent może wypełnić samodzielnie. Test CAAT zawiera 8 pytań - o kaszel, ilość wydzieliny oskrzelowej, ucisk w klatce piersiowej, uczucie zadyszki, zdolność do wykonywania określonych czynności, lęk towarzyszący chorobie, trudności ze snem oraz energię do działania.

Każdy objaw oceniany jest w skali od 0 do 5, a maksymalny wynik to 40 punktów. Już od 10 punktów chorobę uznaje się za wieloobjawową. Alternatywą jest skala duszności MRC w zakresie od 0 do 4, gdzie 0 oznacza brak duszności, a 4 - duszność przy tak minimalnych wysiłkach jak ubieranie się czy jedzenie.

Cztery elementy jednej oceny

Aby określić stopień zaawansowania POChP i przypisać chorego do konkretnej kategorii, lekarz analizuje łącznie: objawy określone skalą CAT lub MRC, liczbę zaostrzeń w ciągu ostatnich 12 miesięcy, liczbę hospitalizacji w tym samym okresie oraz ciężkość obturacji wyrażoną wartością FEV1.

Warto przy tym wiedzieć, jak definiuje się zaostrzenie. To pogorszenie choroby, które zmusza chorego i lekarza do zmiany lub intensyfikacji dotychczasowego leczenia. Jeśli epizod wymaga dodatkowo hospitalizacji, uznawany jest za zaostrzenie ciężkie - a takie zwiększa prawdopodobieństwo kolejnych.

Od czego zależy postęp choroby?

Tempo, w jakim POChP postępuje, zależy od wielu czynników. Za najważniejszy uznaje się rzucenie palenia i unikanie dymu tytoniowego. Wymienia się także predyspozycje genetyczne, systematyczność w przyjmowaniu leków, aktywność fizyczną oraz obecność innych chorób towarzyszących.

Ten ostatni element bywa pomijany, choć ma realne znaczenie. Choroby współistniejące powinny być leczone z taką samą starannością jak sama POChP, często przy udziale lekarzy innych specjalności. Świadomość, na czym opiera się ocena zaawansowania, ułatwia rozmowę ze specjalistą - nie zastępuje jej jednak i nie pozwala na samodzielne wyciąganie wniosków.

POChP - najczęściej zadawane pytania

Jakie badanie pozwala ocenić stopień zaawansowania POChP?

Spirometria wykonana z próbą odwracalności, czyli przed podaniem leku rozszerzającego oskrzela i około 15 minut po nim.

Ile jest stopni obturacji?

Cztery: łagodna (FEV1 powyżej 80% wartości należnej), umiarkowana (50-80%), ciężka (30-50%) i bardzo ciężka (poniżej 30%).

Jakie kategorie wyróżnia GOLD?

Obecnie A, B i E. W 2023 roku dawne kategorie C i D połączono w jedną kategorię E, obejmującą chorych z zaostrzeniami.

Czym jest test CAAT?

Kwestionariuszem 8 pytań o objawy POChP, ocenianych w skali 0-5. Maksymalny wynik to 40 punktów, a od 10 punktów chorobę uznaje się za wieloobjawową.

Co decyduje o przypisaniu do kategorii?

Objawy (CAAT lub MRC), liczba zaostrzeń i hospitalizacji w ciągu 12 miesięcy oraz ciężkość obturacji wyrażona wartością FEV1.

Treść ma charakter ogólno edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny medycznej.